Thách thức trong việc nghiên cứu một hiện tượng chủ quan như trải nghiệm cận tử (NDE)

Trải nghiệm cận tử (Near-Death Experience – NDE) từ lâu đã trở thành một hiện tượng bí ẩn
thu hút sự quan tâm của cả khoa học lẫn triết học. Hàng nghìn người trên khắp thế giới kể lại
rằng họ đã “thấy ánh sáng cuối đường hầm”, “nghe giọng nói lạ” hay “cảm nhận linh hồn tách khỏi cơ thể”
sau khi rơi vào trạng thái ngừng tim hoặc hôn mê sâu. Thế nhưng, nghiên cứu về NDE lại vấp phải một
loạt thách thức: nó quá chủ quan, không thể tái tạo dễ dàng trong phòng thí nghiệm và bị ảnh hưởng
mạnh mẽ bởi yếu tố văn hóa, niềm tin cá nhân.

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu NDE, lý giải tại sao
giới khoa học vẫn còn tranh cãi, và gợi mở hướng đi trong tương lai.
Đây không chỉ là một chủ đề khoa học, mà còn liên quan đến cách nhân loại hiểu về sự sống và cái chết.

Giới thiệu về trải nghiệm cận tử (NDE)

Thuật ngữ “trải nghiệm cận tử” lần đầu tiên được phổ biến rộng rãi vào năm 1975
nhờ bác sĩ Raymond Moody trong cuốn sách Life After Life. Ông ghi lại những lời kể
của bệnh nhân sau khi được cứu sống từ tình trạng ngừng tim.

Một số đặc điểm thường gặp trong NDE gồm:

• Nhìn thấy ánh sáng chói lòa hoặc một đường hầm dẫn đến thế giới khác.
• Cảm giác thoát khỏi cơ thể, nhìn thấy bản thân từ trên cao.
• Gặp gỡ người thân đã qua đời hoặc những “thực thể ánh sáng”.
• Cảm nhận sự bình an, hạnh phúc tuyệt đối.

Theo một khảo sát đăng trên tạp chí Frontiers in Human Neuroscience,
có đến 10–20% số người từng ngừng tim báo cáo đã trải qua một dạng NDE nào đó.
Điều này cho thấy đây không phải hiện tượng hiếm gặp, mà là một trải nghiệm có tính lặp lại đáng lưu ý.

Tính chất chủ quan của trải nghiệm cận tử

Một trong những điểm gây khó khăn nhất trong nghiên cứu NDE là tính chủ quan tuyệt đối.
Trải nghiệm này không thể được đo lường trực tiếp bằng thiết bị khoa học, mà chỉ dựa trên lời kể của người trong cuộc.
Mỗi cá nhân có những chi tiết khác nhau, đôi khi trái ngược nhau.

Những mô tả đa dạng từ người trải qua NDE

Có người kể lại họ thấy mình đang trôi nổi, có người lại chỉ nghe thấy âm thanh.
Một số cho rằng họ gặp những nhân vật mang tính tôn giáo (Chúa, Phật), trong khi số khác thì
chỉ thấy ánh sáng hoặc không gian trống rỗng.
Điều này khiến việc phân loại NDE trở nên cực kỳ khó khăn.

Ảnh hưởng từ văn hóa và niềm tin

Các nhà nghiên cứu nhận thấy yếu tố văn hóa ảnh hưởng mạnh đến cách một người mô tả NDE.
Ví dụ:

• Người phương Tây thường kể về việc gặp “thiên thần” hoặc “ánh sáng của Chúa”.
• Người châu Á có xu hướng kể về việc gặp tổ tiên hoặc những cảnh tượng mang màu sắc Phật giáo.

Nhà thần kinh học Bruce Greyson, tác giả The Handbook of Near-Death Experiences, nhấn mạnh rằng:
NDE không thể tách rời khỏi hệ thống niềm tin của cá nhân. Chính điều này khiến nó vừa phong phú, vừa khó nắm bắt.

Câu chuyện thực tế

Một bệnh nhân tại Hà Lan, được ghi nhận trong nghiên cứu nổi tiếng van Lommel et al., 2001,
kể lại rằng khi tim ngừng đập, ông thấy mình rời khỏi cơ thể, bay lên trần nhà và quan sát toàn bộ
ê-kíp y tế đang cố gắng hồi sức cho mình. Sau khi tỉnh lại, ông mô tả chính xác trang phục và hành động
của bác sĩ – chi tiết mà theo lý thuyết ông không thể biết được trong lúc hôn mê.

Những thách thức chính trong nghiên cứu NDE

Dù có nhiều báo cáo thú vị, việc nghiên cứu NDE vẫn vấp phải những rào cản lớn.
Các nhà khoa học thường nêu ra ba thách thức cơ bản:

Khó khăn trong việc tái hiện NDE trong phòng thí nghiệm

Không giống như các hiện tượng vật lý hay sinh học thông thường,
NDE không thể được “gây ra” một cách an toàn để phục vụ nghiên cứu.
Không ai có thể chủ động đưa bệnh nhân vào trạng thái cận tử chỉ để quan sát.
Do đó, các nghiên cứu hầu hết chỉ dựa vào phỏng vấn hồi cứu,
vốn dễ bị ảnh hưởng bởi ký ức sai lệch.

Vấn đề đo lường và xác thực trải nghiệm chủ quan

Hiện tại, chưa có công cụ khoa học nào có thể đo lường “cảm giác” của NDE.
Một số thang đo như Greyson NDE Scale được phát triển để đánh giá mức độ “điển hình” của trải nghiệm,
nhưng nó vẫn phụ thuộc vào sự tự khai báo của bệnh nhân.

Ảnh hưởng của tôn giáo, văn hóa, niềm tin cá nhân

Nghiên cứu NDE không thể tách rời khỏi bối cảnh văn hóa.
Chính sự khác biệt này khiến giới khoa học khó xác định liệu NDE có bản chất sinh học chung
hay chỉ là “phản chiếu niềm tin” của từng người.

Tranh luận giữa khoa học thần kinh và quan điểm tâm linh

Nhiều nhà thần kinh học cho rằng NDE chỉ là sản phẩm của não bộ trong tình trạng thiếu oxy,
tiết ra hóa chất như endorphin hoặc DMT, gây ảo giác.
Trong khi đó, một số học giả tâm linh và triết học coi NDE là bằng chứng cho thấy ý thức tồn tại
độc lập với não.

Chính sự xung đột quan điểm này khiến việc công bố nghiên cứu về NDE luôn nhận về tranh cãi gay gắt,
và chưa có kết luận nào được đồng thuận toàn cầu.